Główna > Unitarianizm > „Elohim” - dowód na wielość osób w Bogu?

„Elohim” - dowód na wielość osób w Bogu?

20 czerwiec 2014

Według niektórych osób, liczba mnoga hebrajskiego słowa “elohim” dowodzi istnienia wieloosobowego Boga. Konfrontacja z faktami może być jednak przykrym rozczarowaniem.

____________________________________________________________________________________________

Wśród osób wierzących w Trójcę dominuje pogląd, iż od samego początku Bóg ukrył w Biblii tajemnicę swej wieloosobowości. Twierdzi się, że można to dostrzec między innymi w formie hebrajskiego słowa Elohim traktowanego albo jako jedno z imion Boga albo też jako tytuł przysługujący Stwórcy. Wyraz ten użyty jest w liczbie mnogiej, mimo tego, iż towarzyszące mu czasowniki wskazują na liczbę pojedynczą. Przykład takiego występowania znajduje się już w pierwszym wersecie Biblii:

 

1 Moj. 1:1
1. Na początku stworzył Bóg (hebr. - Elohim) niebo i ziemię. (BW)

 

Pomimo tego, że w orzeczeniu występuje czasownik „stworzył” (hebr. - bara) w liczbie pojedynczej, to jednak rzeczownik w podmiocie - Bóg (hebr. - Elohim) jest w liczbie mnogiej. Niektórzy trynitarianie sądzą, iż Bóg celowo zawarł powyższą konstrukcję w Piśmie, chcąc przygotować Żydów na przyjęcie późniejszej nauki o trójosobowym Bóstwie. Warto jednak zauważyć, że taka opinia jest mimowolnym potwierdzeniem tego, że w ST Bóg nie zawarł otwartego i bezpośredniego nauczania o swojej domniemanej wieloosobowości. To z kolei implikuje stwierdzenie, że starotestamentowi Żydzi błądzili w swej wierze w jednoosobowego Boga. Nie pomaga przy tym argumentacja zakładająca, że przyczyną tego był fakt nie objawienia w ST Bożego Syna. Po pierwsze, o Duchu Świętym była już mowa i nic nie stało na przeszkodzie by wprowadzić wieloosobowość w oparciu o jedność Ojca i Ducha Świętego. Niczego takiego nie uczyniono. Po drugie - brak konkretnych informacji o egzystencji Syna nie czyniło niemożliwym dla Boga podanie krótkiej, konkretnej informacji - jestem wieloosobowy, choć bez podania konkretów. Wówczas nauka o Trójcy rzekomo występującej w Nowym Testamencie byłaby faktycznie pewnego rodzaju uściśleniem i doprecyzowaniem wierzeń starotestamentowych. Jednakże, w opinii zwolenników Trójcy, w ST mieliśmy jedynie pewnego rodzaju zakamuflowane sugestie, nic nie mówiące Żydom żyjącym w ówczesnych czasach o multipersonalnej naturze Boga.

Pomimo tych oczywistości, warto jednak zastanowić się, czy rzeczywiście w niektórych fragmentach ST mamy do czynienia z pewnego rodzaju konstrukcjami sugerującym pluralność Boga - choćby takimi jak opisywana wcześniej liczba mnoga słowa Elohim. Okazuje się, że po bliższym przyjrzeniu się językowi hebrajskiemu powinniśmy być raczej powściągliwi w formułowaniu tego rodzaju wniosków. Poniżej cytuję kilka tekstów ze Starego Testamentu, które potwierdzają konieczność owej ostrożności.

 

Sdz 6:31
31. Na to Joasz odpowiedział wszystkim, którzy go otaczali: Czyż do was należy bronić Baala? Czyż to wy macie mu przychodzić z pomocą? Ktokolwiek broni Baala, winien umrzeć jeszcze tego rana. Jeśli on jest bogiem (hebr. - elohim), niech sam wywrze zemstę na tym, który zburzył jego ołtarz. (BT)

 

Sdz 8:33
33. Po śmierci jednak Gedeona Izraelici znów się odwrócili od Pana. Uprawiali nierząd z Baalami i ustanowili Baal-Berita swoim bogiem (hebr. - elohim). (BT)

 

Sdz 11:24
24. Czyż nie posiadasz tego wszystkiego, co Kemosz, bóg (hebr. - elohim) twój, pozwolił ci posiąść? Tak samo i my posiadamy wszystko, co Pan, Bóg (hebr. - Elohim) nasz, pozwolił nam posiąść! (BT)

 

Sdz 16:23-24
23. Władcy zaś filistyńscy zebrali się, aby na cześć swego Boga (hebr. - elohim) Dagona złożyć wielkie ofiary. Oddawali się radości i mówili: Oto bóg (hebr. - elohim) nasz wydał w nasze ręce Samsona, wroga naszego.
24. Widział to lud i sławił swego boga (hebr. - elohim), wołając: Oto bóg (hebr. - elohim) nasz wydał w nasze ręce Samsona, wroga naszego, tego, który pustoszył nasz kraj i wielu spośród nas pozabijał. (BT)

 

1 Sm 5:7
7. Mieszkańcy Aszdodu widząc, co się dzieje, oświadczyli: Nie może zostać Arka Boga (hebr. - Elohim) izraelskiego wśród nas, gdyż twardą się okazała ręka Jego nad nami i nad bogiem (hebr. - elohim) naszym Dagonem. (BT)

 

1 Krl 11:5
5. Zaczął bowiem czcić Asztartę, boginię (hebr. - elohim) Sydończyków, oraz Milkoma, ohydę Ammonitów. (BT)

 

1 Krl 11:33
33. A to dlatego, że Mnie opuścił i oddawał pokłon Asztarcie, bogini (hebr. - elohim) sydońskiej, Kemoszowi, bogu (hebr. - elohim) moabskiemu i Milkomowi, bogu (hebr. - elohim)  Ammonitów, a nie poszedł moimi drogami, aby wykonywać, co uznaję za sprawiedliwe, oraz moje polecenia i prawa tak, jak jego ojciec, Dawid. (BT)

 

1 Krl 18:24-25
24. Potem wy będziecie wzywać imienia waszego boga (hebr. - elohim), a następnie ja będę wzywać imienia Pana, aby okazało się, że ten Bóg (elohim), który odpowie ogniem, jest [naprawdę] Bogiem (Elohim). Cały lud, odpowiadając na to, zawołał: Dobry pomysł!
25. Eliasz więc rzekł do proroków Baala: Wybierzcie sobie jednego młodego cielca i zacznijcie pierwsi, bo was jest więcej. Następnie wzywajcie imienia waszego boga (hebr. - elohim), ale ognia nie podkładajcie! (BT)

 

2 Krl 1:2-3
2. Ochozjasz zaś wypadł przez kratę w swej górnej komnacie w Samarii i chorował. Wysłał więc posłańców mówiąc do nich: Idźcie, wywiadujcie się u Beelzebuba, boga (hebr. - elohim) Ekronu, czy wyzdrowieję z tej mojej choroby.
3. Lecz Anioł Pański powiedział do Eliasza z Tiszbe: Wstań, wyjdź naprzeciw posłańców króla Samarii i powiedz im: Czyż nie ma Boga (hebr. - Elohim) w Izraelu, że wy idziecie wywiadywać się u Beelzebuba, boga (hebr. - elohim) Ekronu? (BT)

 

2 Krl 19:37
37. A gdy oddawał pokłon w świątyni swego boga (hebr. - elohim), Nisroka, [synowie jego], Adramelek i Sareser, zabili go mieczem, a sami zbiegli do kraju Ararat. Syn zaś jego, Asarhaddon, został w jego miejsce królem. (BT)

 

Mi 4:5
5. Choćby wszystkie ludy występowały, każdy w imię swego boga (hebr. - elohim), my jednak występować będziemy w imię Pana, Boga (hebr. - Elohim) naszego, zawsze i na wieki. (BT)

 

Hab. 1:11
11. Potem przechodzą jak burza i mkną dalej, jak ten, kto swoją siłę uważa za boga (hebr. - elohim)! (BW)

 

Dn 11:38
38. Zamiast tego będzie czcił boga (hebr. - elohim) twierdz; boga (hebr. - elohim), którego nie znali jego przodkowie, będzie czcił złotem i srebrem, drogimi kamieniami i kosztownościami. (BT)

 

Dn 11:39
39. Wystąpi przeciw warownym zamkom z obcym bogiem (hebr. - elohim); tych zaś, którzy go uznają, obdarzy zaszczytem, czyniąc ich władcami nad wieloma, a jako zapłatę będzie rozdzielał ziemię. (BT)

 

Z zacytowanych wersetów jasno wynika, że hebrajskie słowo elohim  odnosi się nie tylko do Boga Jahwe. Biblia stosuje je do Baala, Baal-Berita, Kamosza, Dagona, Asztarty1, Milkoma, Belzebuba, Nisrocha a nawet do bezosobowej siły. Chcąc być konsekwentnym musielibyśmy przyznać, że bóstwa te także są wieloosobowe, a raczej, by to dokładnie odpowiadało Trójcy - unipluralne. Oczywiście miało to dość nikłe odbicie w rzeczywistości. Żydzi nie mieli jakichkolwiek problemów w nazywaniu innych bogów, będących pojedynczymi osobami, mianem elohim. I oczywiście, ponieważ byli osobami wierzącymi w jednoosobowego Boga, nie przyszło im do głowy, że użycie terminu elohim mogło oznaczać wieloosobowe bóstwo. Wydaje się raczej, iż liczba mnoga ma tutaj swoją przyczynę w dostojeństwie i władzy bóstwa oraz w mnogości jego atrybutów, i jest jedną ze specyficznych cech języka hebrajskiego. Okazuje się bowiem, że w tym języku nie tylko ten rzeczownik przyjmuje gramatyczną konstrukcję liczby mnogiej, podczas gdy jego znaczenie jest „pojedyncze” . Poniżej kilka przykładów.

Hebrajskie słowo adon oznacza „pana” i ta forma jest liczbą pojedynczą. Liczba mnoga rodzaju męskiego przybiera końcówkę „-im” i występuje w postaci adonim. Okazuje się jednak, że pomimo pluralnej formy słowa adonim, jego znaczenie jest często pojedyncze.

 

1 Moj. 24:9-10,51
9. Wtedy położył sługa rękę swoją pod biodro Abrahama, pana swojego, i przysiągł na to.
10. Potem wziął sługa dziesięć z wielbłądów pana swego i poszedł; a mając wszelkie kosztowności pana swego w ręku, wstał i udał się do Aram-Naharaim, do miasta Nachora,

51. Ale oto Rebeka przed tobą, weź ją i idź, a niech będzie żoną syna pana twego (hebr. - adonecha, jak rzekł Pan. (BW)

 

Fragment ten opisuje wybór żony dla Izaaka, syna Abrahama. To Abraham jest owym „panem”. W języku hebrajskim występuje tu słowo adonecha - rzeczownik w liczbie mnogiej z przyrostkiem zaimkowym wskazującym właśnie na to, że mamy do czynienia ze słowem adonim (l.mn.) a nie adon (l.poj.)2.  Tak więc gramatycznie i skrajnie literalnie rzecz ujmując mamy do czynienia ze sformułowaniem „syna panów twego”, jednak oczywiście tłumaczymy to jako „syna pana twego”. Jeszcze inaczej to ujmując, Abraham został określony jako adonim (l.mn.) jednak nie znaczy to, że był on wieloosobowy - był jedną osobą. Po prostu mamy tu klasyczny przykład pewnych właściwości języka hebrajskiego, w którym czasami słowo w liczbie mnogiej przyjmuje znaczenie liczby pojedynczej. Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku Potyfara - „pana” Józefa. Przeczytać możemy o tym w 1Moj. 39:2,3,7,8. Tutaj również przyrostki zaimkowe dowodzą tego, że słowo „pan” przyjmuje gramatycznie liczbę mnogą, pomimo znaczenia liczby pojedynczej. Liczba mnoga słowa adon przypisana jest także Józefowi w 1Moj. 42:30,33, Faraonowi w 1Moj. 40:1, właścicielowi niewolników (1Moj. 21:4) czy też Hiskiaszowi (Iz. 36:12).

Nie dziwi więc poniższa uwaga jednego z hebraistów:

“Niektóre imiona spotykane tylko w formie gramatycznej liczby mnogiej (plurale tantum) mają znaczenie liczby pojedynczej, np. ‘życie’, ‘młodość’, ‘ślepota’, ‘woda’, ‘niebo’, ‘oblicze’, ‘ludzie’. Formy ‘adonim’ - ‘panowie, pan’, oraz ‘elohim’ - ‘bóg, bogowie’ mają znaczenie liczby pojedynczej, ale także liczby mnogiej, którą uważa się nieraz za pluralis majestatis”3

 

Tłumaczenia

 

Niemniej istotne będzie także dostrzeżenie faktu, że wszystkie teksty Starego Testamentu, w których występuje słowo Elohim odnoszące się do Boga JHWH, zostały w greckiej Septuagincie przetłumaczone jako theos - w liczbie pojedynczej! Dlaczego Żydzi oddali je w ten sposób? Po prostu przez kilka tysięcy lat nie przyszło im do głowy, że słowo to może być jakąkolwiek sugestią występowania wielości osób w Bóstwie.

Nie przyszło to do głowy również pierwszym chrześcijanom. W cytowaniu wersetów ze ST postępowali oni dokładnie tak samo jak tłumacze Septuaginty. Wszędzie tam gdzie w hebrajskim występuje Elohim i dotyczy Boga JHWH, w greckim NT natchnieni pisarze stosują jedną z form rzeczownika theos w liczbie pojedynczej. Poniżej przykład.

 

Ps. 45:7-8
7. Tron twój, Boże (hebr. - Elohim), trwa na wieki wieków; Berłem sprawiedliwym jest berło królestwa twego.
8. Miłujesz sprawiedliwość, a nienawidzisz bezprawia; Dlatego pomazał cię Bóg (hebr. - Elohim)… twój Bóg Olejkiem wesela jak żadnego towarzysza twego. (BW)

 

Hebr. 1:8-9
8. Lecz do Syna: Tron twój, o Boże (gr. - ho theos), na wieki wieków, Berłem sprawiedliwym berło Królestwa twego.
9. Umiłowałeś sprawiedliwość, a znienawidziłeś nieprawość: Dlatego namaścił cię, o Boże (gr. - ho theos), Bóg twój olejkiem wesela jak żadnego z towarzyszy twoich. (BW)

 

Autor Listu do Hebrajczyków cytuje Psalm 45 w formie przedstawionej powyżej. Warto zauważyć, iż hebrajskie Elohim, które jest gramatycznie liczbą mnogą, pisarz oddaje w grece jako theos - w liczbie pojedynczej. Pisarze nowotestamentowi konsekwentnie stosują tą właśnie regułę. Gdyby autor Listu do Hebrajczyków widział w słowie Elohim aluzję do nauki o Trójcy, wtedy aż prosiłoby się tutaj użyć liczbę mnogą - byłaby to kalka oryginału hebrajskiego. A jednak jest liczba pojedyncza… Przyczyna wydaje się oczywista i prosta - język hebrajski rządzi się innymi kryteriami gramatycznymi niż język grecki. W języku hebrajskim gramatycznie pluralne rzeczowniki mają czasami znaczenie pojedynczych (podobnie jak w języku polskim słowo „spodnie” czy „nożyczki”)) natomiast w grece odpowiadające im słowa funkcjonują już zupełnie inaczej. Dlatego przekłada się je, zgodnie z regułami greki, na słowa w liczbie pojedynczej. Gdyby w języku hebrajskim forma Elohim faktycznie była pewnego rodzaju ewenementem sugerującym jakąś „nieregularność”, z pewnością autorzy Nowego Testamentu nie zapomnieliby o tym i oddawaliby Elohim jako theoi (l. mn.) a nie jako theos (l.p.). Poniżej jeszcze jedna ciekawa ilustracja:

 

5 Moj. 6:4
4. Słuchajże Izraelu: Pan, Bóg (hebr. Elohim - l. mn.) nasz, Pan jeden jest. (BG)
Mar. 12:29 29.
A Jezus mu odpowiedział: Najpierwsze ze wszystkich przykazanie jest: Słuchaj, Izraelu! Pan, Bóg (gr. theos -l. p.) nasz, Pan jeden jest. (BG)

 

W ewangelii Marka mamy do czynienia z dokładnym zacytowaniem przez Jezusa słów słynnej Szema z 5 Księgi Mojżeszowej 6:4. Tekst ten jest o tyle znamienny, że przez całe tysiąclecia był i jest przez Żydów traktowany jako wyznanie wiary w jednoosobowego Boga. Jeżeli w słowie Elohim byłaby ukryta aluzja do wielości osób w jednym Bogu, to aż prosiłoby się, o użycie słowa theos również w liczbie mnogiej. Ewangelista Marek, tłumacząc słowa Chrystusa (który prawdopodobnie używał języka aramejskiego, obecnego w codziennym porozumiewaniu się Żydów) na grekę, wykorzystałby zapewne okazję, by uwypuklić naukę o wieloosobowym Bóstwie. Nie uczynił tego. Argumentem o występującej liczbie mnogiej w wyrażeniu Elohim nie posłużyli się ani Piotr, ani Paweł, ani inni apostołowie, ani Klemens Rzymski, ani Barnaba, ani Ignacy Antiocheński, ani Polikarp, ani Papiasz, ani Justyn Męczennik - słowem nikt z Ojców Apostolskich. Znamienne. A może po prostu nie czynili tego, ponieważ nie widzieli w tym słowie tego co dzisiejsi trynitarianie pragną w nim widzieć? 

 

Podsumowanie

 

Sądzę, że powyższa analiza zadaje kłam twierdzeniom niektórych trynitarian, iż użycie liczby mnogiej w słowie Elohim jest ewenementem łamiącym gramatykę hebrajską i sugerującym trójjedyność Boga. Wydaje mi się, że podane przykłady pokazują bezzasadność prób budowania nauki o Trójcy na podstawie zastosowania liczby mnogiej w hebrajskim słowie Elohim. Uważam też, że dla Boga nie byłoby żadnym problemem napisanie wprost o tym, że jest wieloosobowym, nawet w Starym Testamencie. Fakt, że tego nie uczynił, i że trzeba odwoływać się do tak niejednoznacznej, ukrytej i, co tu dużo mówić, mocno naciąganej argumentacji, dowodzi w moim mniemaniu nieprawdziwości twierdzenia o nauczaniu Starego Testamentu o wieloosobowości Boga. Zwłaszcza w kontekście prostych, jasnych i wyraźnych stwierdzeń, zawartych w wielu tekstach biblijnych, choćby w credo starotestamentowego ludu Bożego:

5 Moj. 6:4
4. Słuchajże Izraelu: Pan, Bóg (hebr. Elohim - l. mn.) nasz, Pan jeden jest.
(BG)

 

Przypisy: 

 

1. W przypadku Asztarty rzecz jest o tyle ciekawa, że elohim przybiera postać rzeczownika w liczbie mnogiej rodzaju męskiego, pomimo tego, iż sama Asztarta jest rodzaju żeńskiego. To obrazuje specyfikę każdego języka, którą zawsze trzeba brać pod uwagę przy rozpatrywaniu tego rodzaju kwestii.

2. W języku hebrajskim przyrostki zaimkowe są odmienne dla rzeczowników w liczbie pojedynczej i mnogiej.

3. Witold Tyloch, “Gramatyka Języka Hebrajskiego”, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1985, str. 123,124.


Komentarze zostały wyłączone