Główna > Unitarianizm > Początek

Początek

16 czerwiec 2017
Obj. 3:14
14. A do anioła zboru w Laodycei napisz: To mówi Ten, który jest Amen, świadek wierny i prawdziwy, początek stworzenia Bożego: (BW)

  Bardzo często unitarianie wierzący w preegzystencję Pana Jezusa przywołują powyższy fragment w celu udowodnienia tego, iż Syn Boży został powołany do istnienia chronologicznie jako pierwsza istota. Wydawałoby się bowiem, że najbardziej naturalne zrozumienie wypowiedzi apostoła Jana prowadzi nas w takim właśnie kierunku. Jednakże osoby wierzące w Trójcę i, co za tym idzie, w wieczną i pozbawioną początków egzystencję Słowa, interpretują treści zapisane w Obj. 3:14 w sposób odmienny. Zwracają one uwagę na fakt, że słowo archē, oddane w tym fragmencie jako „początek”, niekoniecznie należy rozumieć jako wskazujące na to, iż Syn stał się chronologicznie pierwszą z powołanych do życia Bożych istot, lecz raczej na to, iż jest On źródłem, przyczyną Bożego stworzenia.1 Innymi słowy, nie był On pierwszym ze stworzeń, lecz to On właśnie zapoczątkował Boże stworzenie. Można także spotkać się z twierdzeniem, że zwrot użyty w Obj. 3:14 należy tłumaczyć nie jako „początek Bożego stworzenia” lecz jako „władca Bożego stworzenia”. Tą ostatnią wykładnię przyjmuje między innymi David Stern w swym Komentarzu Żydowskim do Nowego Testamentu. Znaleźć ją można także w takich przekładach jak Young’s Literal Translation, New International Version czy też Bible in Basic English. Jest to również najpowszechniejsza wykładnia stosowana przez unitarian socyniańskich, zaprzeczających preegzystencji Bożego Syna.

  Trzeba uczciwie przyznać, że wszystkie trzy interpretacje znajdują swoje potwierdzenie słownikowe i zgodne są z zasadami greckiej gramatyki, stąd nie można zarzucić żadnej ze stron jakiejś celowej i świadomej manipulacji tekstem. Nie ulega jednak wątpliwości, że te zrozumienia (a przynajmniej dwa pierwsze z nich) wykluczają się wzajemnie, natomiast natchnione Słowo w takim przypadku musiało mieć w zamierzeniu Bożym jedną i niesprzeczną wykładnię. W związku z tym warto zastanowić się nad pytaniami: które znaczenie tego słowa byłoby w naszym przypadku najwłaściwsze i jakie w tym konkretnym miejscu przypisał mu boski Autor? Jaki sens przybiera słowo archē w innych miejscach Nowego Testamentu i co mówią nam w tej sprawie podobne konstrukcje gramatyczne, w których, tak jak ma to miejsce w Obj. 3:14, słowo archē występuje razem z rzeczownikiem w genetivie? Spróbujmy pochylić się nad tymi pytaniami ponieważ mogą nam one pomóc w prawidłowym zrozumieniu omawianego wersetu.

  Należałoby zacząć od uwagi, że termin archē występuje w Nowym Testamencie 56 razy2. W Biblii Warszawskiej3 zostało ono przetłumaczone w następujący sposób:

  • początek (39 razy) - Mat. 19:4, 8; 24:8, 21; Mar. 1:1; 10:6; 13:8, 19; Łuk. 1:2; Jan 1:1, 2; 6:64; 8:25 (BG); 8:44; 15:27; 16:4; Dz.Ap. 11:15; 26:4; Fil. 4:15; Kol. 1:18; 2Tes. 2:13; Hebr. 1:10; 3:14; 6:1; 7:3; 1Jana 1:1; 2:7, 13, 14; 2:24 (2 razy); 3:8, 11; 2Jana 1:5, 6; Obj. 1:8; 3:14; 21:6; 22:13;
  • pierwszy (2 razy) - Jana 2:11; Hebr. 5:12;
  • pierwszy stan (1 raz) - Judy 1:6 (BG);
  • najpierw (1 raz) - Hebr. 2:3;
  • rogi ( razy) - Dz.Ap. 10:11; 11:5;
  • urzędy (1 raz) - Łuk. 12:11;
  • władza (1 raz) - Łuk. 20:20;
  • nadziemska władza (6 razy) - Efez. 1:21; 3:10; 6:12; Kol. 1:16; 2:10, 15;
  • zwierzchność (2 razy) - 1Kor. 15:24; Tyt. 3:1;
  • potęgi niebieskie (1 raz) - Rzym. 8:38;

 

  Generalnie naszą listę możemy podzielić na dwie części - pierwsza to te fragmenty, w których archē ma znaczenie „początku” (45 wystąpień)4 oraz druga, w której przybiera ono sens „władzy, zwierzchności” (11 wystąpień). Warto przy tym zauważyć, że praktycznie w żadnym przypadku nie możemy bezspornie wskazać na użycie tego wyrazu w Nowym Testamencie w znaczeniu źródła, przyczyny. Jedynymi fragmentami zawierającymi archē, w których istnieje możliwość rozumienia tego słowa w wyżej wymienionym sensie są wersety z Obj. 1:8, 21:6 oraz 22:13 określające Boga jako „początek (archē) i koniec”. Jednakże nie są to teksty na tyle jednoznaczne, by mogły posłużyć jako rozstrzygający argument. Równie dobrze Bóg może być w tych miejscach opisywany terminami „początek (archē) i koniec” w znaczeniu pierwszej i ostatniej istoty istniejącej od wieczności, będąc samoistną naturą, niezrodzoną oraz niestworzoną.

  Również użyta konstrukcja gramatyczna (wyraz archē występujący z następującym po nim rzeczownikiem w genetivie) rzuca nam nieco światła na znaczenie rozważanego przez nas tekstu. Otóż we wszystkich innych przypadkach użycia jej w Nowym Testamencie, nigdy nie wskazuje ona na znaczenie archē jako pierwszej przyczyny, źródła czegoś, co dalej określane jest przez genetivus.5 Nigdy też nie wskazuje na władcę, We wszystkich takich miejscach archē oznacza początek (w znaczeniu: pierwszy z serii). Co jednak wydaje się istotniejsze, w owej konstrukcji treść ukryta pod słowem archē zawsze zawiera się w czymś, co jest określane przez rzeczownik występujący w genetivie. Poniżej przedstawiam wszystkie takie nowotestamentowe występowania:

Mat. 24:8
8. Ale to wszystko dopiero początek boleści (archē ōdinōn). (BW)

  Wojny, powstanie narodów przeciwko narodom, królestw przeciwko królestwom oraz trzęsienia ziemi, zostały określone jako początek boleści (archē ōdinōn), a więc boleści pierwsze w kolejności. Ten początek (archē) jest częścią boleści (ōdinōn), i w nich się zawiera.

Mar. 1:1
1. Początek ewangelii (archē tou euaggeliou) o Jezusie Chrystusie, Synu Bożym, (BW)

  Archē ponownie występuje tu w znaczeniu “pierwszy w kolejności”. Pierwsze zapisy ewangelisty Marka o Jezusie to „początek”. Zawierają się one w słowie „ewangelia” będąc jej pierwszą, początkową częścią.

Mar. 13:8

8. Powstanie bowiem naród przeciwko narodowi i królestwo przeciwko królestwu i będą miejscami trzęsienia ziemi, będzie głód. To jest początek boleści (archē ōdinōn) . (BW)

  Analogicznie jak w przypadku Mat. 24:8.

Mar. 13:19
19. Albowiem dni owe będą taką udręką, jakiej nie było aż dotąd od początku stworzenia (archēs ktiseōs), którego dokonał Bóg, i jakiej już nie będzie. (BW)

  Archē w znaczeniu początku stworzonego wszechświata, fragmentu należącego do większej całości czasoprzestrzeni.

Jn 2:11
11. Taki to początek znaków (archēn tōn sēmeiōn) uczynił Jezus w Kanie Galilejskiej. Objawił swoją chwałę i uwierzyli w Niego Jego uczniowie. (BT)

  Znak w Kanie Galilejskiej był pierwszym z cudów Pana Jezusa i jako taki zawierał się w zbiorze wszystkich znaków przezeń uczynionych.

Flp 4:15
15. Wy, Filipianie, wiecie przecież, że na początku [głoszenia] Ewangelii (archē tou euaggeliou) , gdy opuściłem Macedonię, żaden z Kościołów poza wami jednymi nie prowadził ze mną otwartego rachunku przychodu i rozchodu, (BT)

  Początkowy czasu głoszenia przez Pawła ewangelii Chrystusowej. Zawiera się w całym czasie jego służby zwiastowania Chrysusa.

Hebr. 3:14
14. Uczestnikami bowiem Pomazańca staliśmy się, jeśli właśnie początek ufności (tēn archēn tēs hypostaseōs) aż do końca mocnym zatrzymamy.” (Vocatio)

  W znaczeniu ufności, przekonania, przeświadczenia,6 które miało się na „początku”, czyli w początkowym okresie chrześcijańskiego życia, ale które jest częścią całego poświęconego życia mającego trwać aż „do końca”.

Hebr. 5:12
12. I bowiem, będąc zobowiązani, (by) być nauczycielami przez (ten) czas, znowu potrzebę macie (by) nauczać was ktoś elementów początku słów Boga (tēs archēs tōn logiōn tou Theou) i staliście się potrzebę mającymi mleka, [i] nie twardego pokarmu.” (Vocatio)

  Kontekst świadczy o tym, że autorowi Listu do Hebrajczyków chodziło o pierwsze, główne prawdy chrześcijańskiej ewangelii, czego dowodzi wspomniany kontrast pomiędzy mlekiem a twardym pokarmem. Te początkowe i podstawowe nauki są oczywiście częścią całości chrześcijańskiego nauczania.

  Powyższy werset jest bardzo interesujący jeszcze z innego powodu. Jego konstrukcja gramatyczna jest w zasadzie kopią tej, która występuje w Obj. 3:14. Spójrzmy uważnie na poniższe porównanie:

Hebr. 5:12

tēs archēs (genetivus)

początku

tōn logiōn (genetivus)

słów

tou Theou (genetivus)

Boga

Obj. 3:14

hē archē (nominativus)

początek

Tēs ktiseōs(genetivus)

stworzenia

tou Theou (genetivus)

Boga

  Podobieństwa nie sposób nie zauważyć…

Hebr. 6:1
1. Dlatego pominąwszy początki nauki o Chrystusie (tēs archēs tou Christou logon), zwróćmy się ku rzeczom wyższym, nie powracając ponownie do podstaw nauki o odwróceniu się od martwych uczynków i o wierze w Boga, (BW)

  Wymowa tego wersetu jest analogiczna do poprzedniego. Początki nauki są pierwszymi, z którymi zapoznaje się chrześcijanin, i oczywiście stanowią one część wszystkich nauk związanych z Chrystusem.

Hebr. 7:3
3. Bez ojca, bez matki, bez rodowodu, nie mający ani początku dni (archēn hēmerōn), ani końca życia, lecz podobny do Syna Bożego, pozostaje kapłanem na zawsze. (BW)

  Mowa o Melchizedeku będącym typem na Pana Jezusa. „Początek dni” to w tym przypadku czas narodzin, wchodzący oczywiście w skład całego życia danych jednostek. Również w tym przypadku mamy do czynienia ze znaczeniem identycznym jak w poprzednio omówionych wersetach..

2 Piotr. 3:4
4. I mówić: Gdzież jest przyobiecane przyjście jego? Odkąd bowiem zasnęli ojcowie, wszystko tak trwa, jak było od początku stworzenia. (BW)

  Znaczenie tego tekstu jest tożsame z tym, które występowało w komentowanym już wersecie z ewangelii Marka 13:19. To był ostatni fragment Nowego Testamentu, w którym mieliśmy do czynienia z konstrukcją archē z genetivem.7 W każdym z nich mieliśmy do czynienia z tą samą sytuacją: treść ukryta w słowie archē jest częścią rzeczownika występującego w genetivie. W Nowym Testamencie jest to reguła, od której nie ma wyjątku.

 

Wnioski

 

  Jakie można wyciągnąć wnioski z dotychczasowych rozważań? Oczywiście, tak jak wspomniałem wcześniej, zdaję sobie w pełni sprawę z tego, iż wymowa Obj 3:14 nie jest jednoznaczna. Należy uznać możliwość obrony go przez trynitarian poprzez zastosowanie innych od „ariańskich”, lecz jak najbardziej słownikowych, znaczeń słowa archē. Wydaje mi się jednak, iż warto być uczciwym względem samego siebie i zadać sobie pytanie, dlaczego uważam, że znaczenie, ku któremu się skłaniam, jest w tym przypadku najlepsze? Uznając prawo każdego do osobistej decyzji, podam powody, dlaczego, moim zdaniem oczywiście, interpretacja „ariańska” wydaje mi się najbardziej przekonująca.

1. Choć językoznawcy są w zasadzie zgodni co do tego, iż archē może oznaczać a) początek, b) źródło/przyczynę bądź c) władzę/zwierzchność, tym niemniej nie można w Nowym Testamencie udokumentować w sposób bezdyskusyjny ani jednego przypadku użycia tego słowa w znaczeniu “źródła” czy też “pierwszej przyczyny”. Tak jak wspomniałem, wersety z Objawienia 1:8; 21:6; 22:13 można przedstawić jako argumenty, jednakże ich wymowa nie jest jednoznaczna - stąd trudno te teksty uznać za przekonujące dowody. W przeciwieństwie do tego, istnieje duża ilość świadectw biblijnych, przemawiających za rozumieniem archē jako czegoś/kogoś pierwszego w kolejności i/lub zawierającego się w całości czegoś, co jest określone przez rzeczownik występujący w genetivie, oraz cztery razy mniej przypadków użycia tego wyrazu w znaczeniu “władzy/zwierzchności”. To sprawia, że w przypadku interpretacji Obj. 3:14, najbardziej uczciwym stanowiskiem jest przyjęcie znaczenia archē albo jako “początku”, albo też jako “władzy”. „Pierwsza przyczyna/źródło” byłoby wyjątkiem możliwym, choć mało prawdopodobnym, z racji opisanych powyżej.

2. Gdy zawęzimy zakres poszukiwań znaczenia archē do konstrukcji archē +genetivus, prawdopodobieństwo „ariańskiego” zrozumienia Obj. 3:14 wzrośnie, albowiem w tego rodzaju przypadkach, w Nowym Testamencie zawsze archē przyjmuje znaczenie czegoś lub kogoś pierwszego w kolejności, a dodatkowo treść pod tym słowem ukryta jest zawsze częścią treści wyrażonej przez rzeczownik występujący w genetivie.

3. Oprócz Obj. 3:14, w Nowym Testamencie mamy do czynienia dwukrotnie z użyciem archē wraz z terminem “stworzenie” (ktisis) - w ewangelii Marka 13:19 oraz drugim liście Piotra 3:4. Oba występowania popierają „ariańskie” spojrzenie na Obj. 3:14.

4. W Nowym Testamencie na określenie władcy/księcia występuje greckie słowo archōn. Co ciekawe, apostoł Jan właśnie tego terminu używa, gdy ma na myśli “władcę”. Stosuje je w następujących miejscach swych pism: Jana 3:1; 7:26; 7:48; 12:31, 42; 14:30; 16:11; Obj. 1:5. Uważam więc za mało prawdopodobne (choć naturalnie możliwe), by właśnie w jednym miejscu (Obj. 3:14) uczynił wyjątek i użył innego słowa.

  To wszystko sprawia, że „ariańska” wykładnia Obj. 3:14 przedstawia się jako dużo mocniej umocowana w przekazie biblijnym niż interpretacja trynitarna czy też socyniańska. Wydaje się, że do takiego spojrzenia przyznają się również autorzy tak renomowanego i znanego dzieła jak A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, którzy w trzecim wydaniu uaktualniają poprzednią wersję. Zmieniają oni zdanie co do możliwości znaczenia Obj 3:14 jako odnoszącego się do Chrystusa, w rozumieniu istoty stworzonej. W poprzedniej edycji taka interpretacja określana była jako possible („możliwa”), w obecnej zaś jako probable („prawdopodobna”).8

  Zdaję sobie sprawę, że w Biblii znajdujemy teksty o różnym stopniu możliwości interpretacyjnych. Są fragmenty, które nie podlegają dyskusji ze względu na swą jednoznaczność, są też takie, co do których jesteśmy mniej pewni. W takim przypadku, co najwyżej, możemy przedstawić przesłanki, które przekonują nas do prawdziwości danej interpretacji, zauważając przy tym i szanując argumenty strony przeciwnej. Z takiego też założenia wyszedłem przy opracowywaniu tematu dotyczącego Obj 3:14. Zdając sobie sprawę z wieloznaczności terminu archē, interesowało mnie raczej zbadanie najbardziej prawdopodobnego rozumienia Obj 3:14. Osobiste wnioski, jak zawsze, należą do Czytelnika.

Czerwiec 2017 (Lipiec 2001)

 

Przypisy

 

1 Takie znaczenie przypisuje temu tekstowi między innymi William MacDonald. Zob. William MacDonald, Komentarz Biblijny do Starego Testamentu, Wydawnictwo Areopag, Jastrzębie Zdrój 2006, str. 1029.

2 W Septuagincie zaś w 160 wersetach

3 W przypadku Jana 8:25 oraz Judy 6 Biblia Warszawska oddaje tekst zupełnie nieczytelnie, dlatego w tych miejscach posłużyłem się przekładem Biblii Gdańskiej.

4 Wliczyłem tu także teksty z Jana 2:11; Hebr. 5:12; Hebr. 2:3, które w wielu przekładach oddawane są jako początki właśnie, a także Dz.Ap. 10:11; 11:5 ponieważ rogi płótna są jego początkami. W tej liście znajduje się także Judy 1:6 choć w tym przypadku interesujące nas słowo można oddać zarówno w sensie początku (stan, który upadli aniołowie mieli pierwotnie, na początku) jak i w znaczeniu władzy, panowania (zob. Vocatio).

5 Również w Septuagincie trudno znaleźć takie jednoznaczne zastosowanie. Psalm 137:6 (LXX - 136:6) tłumaczony jest przez Vocatio „… i gdybym nie stawiał Jeruzalem jako podstawy swego szczęścia”. Brenton tłumaczy frazę archē tēs eufrosynēs jako „the chief of my joy” a Apostolic Bible - „the beginning of my gladness”. Jeruzalem może więc być początkiem i najważniejszą „częścią” radości psalmisty. Analogicznie w Ps. 119:160 (LXX - 118:160) oraz w Przyp. 1:7. W tym pierwszym tekście prawda jest „początkiem słów” Boga („the beginning of your words” - Aposotlic Bible, „the beginning of thy words” - Brenton). „Prawdę” można tu rozumieć rzeczywiście jako źródło i podstawę do wypowiadanych przez Boga słow, ale także jako stwierdzenie, iż od początku wypowiadanych przez Boga słów, są one prawdziwe. W tym drugim fragmencie bojaźń jest początkiem mądrości, ponieważ pierwszym i podstawowym elementem mądrości człowieka jest oczywiście bojaźń Pańska.

6 Takie między innymi znaczenie słowa hypostasis podaje ks. Remigiusz Popowski w swoim Wielkim Słowniku Grecko-Polskim Nowego Testamentu.

7 Nie jestem przekonany, że w Łuk. 20:20 mamy do czynienia z omawianą sytuacją, stąd nie umieściłem tego tekstu na mej liście. Archē oznacza w tym miejscu zwierzchność i moim zdaniem nie należy tego słowa łączyć z następującym po nim wyrażeniem eksousia tou hēgemonos („władza namiestnika”), które występuje tu autonomicznie.

8 Zob. Greg Stafford, Jehovah’s Witnesses Defended, Revised Third Edition, Elihu Books, California 2012, str. 419.


Komentarze zostały wyłączone