Link do poprzedniej części: Trzej muszkieterowie
|
Hipoteza dokumentów. Krytyczna próba wyjaśnienia obecnego kształtu Pięcioksięgu, pierwszych pięciu ksiąg Biblii. Pięcioksiąg uważany jest jako zbiór czterech dokumentów (JEDP), z których każdy miał swoje własne tło i historię, zanim został włączony do pięciu ksiąg. Hipoteza ta powstała w wyniku poważnych kontrowersji związanych z dostrzeżeniem w Pięcioksięgu powtórzeń, różnic stylistycznych, pozornych sprzeczności, różnych imion Boga i odmiennych perspektyw. Poza kilkoma fragmentami pochodzącymi z okresu po Mojżeszu, żydowscy i chrześcijańscy uczeni ogólnie zakładali, że Pięcioksiąg ma swoje źródło w Mojżeszu Walter A. Elwell i Barry J. Beitzel, Documentary Hypothesis, w: Baker Encyclopedia of the Bible, Grand Rapids, MI, 1988, s. 637. |
Jean Astruc (1684-1766)
Niezmiernie interesujący jest fakt, że w całej początkowej historii w głównych rolach występują nie tylko osoby z zewnątrz, jak wspominany wcześniej Spinoza, ale także z wewnątrz wspólnoty, która określa się jako wierzący chrześcijanie, a celem ich publikacji jest obrona autorytetu i natchnienia Biblii. Przynajmniej tak wynika z ich deklaracji. Richardowi Simonowi wydawało się, że w swej pracy broni Biblii, a w rzeczywistości burzył fundamenty jej boskiego pochodzenia. Podobna sytuacja miała miejsce w przypadku Jeana Astruca, francuskiego wykładowcy medycyny na kilku uniwersytetach i osobistego lekarza króla Francji Ludwika XV. Uważany jest on za jedną z tych głównych osób, która dała początek teorii nazwanej później “hipotezą dokumentów” (Documentary Hypothesis) bądź też “krytyką źródeł” (Source Criticism).
Główne tezy swych rozważań nad Księgą Rodzaju, Astruc opisał w opublikowanym w 1753 roku traktacie zatytułowanym Conjectures Concerning the Original Memoranda Which It Appears Moses Used to Compose the Book of Genesis1Tytuł francuskiego oryginału: Conjectures sur les Mémoires originaux dont il paroit que Moyse s’est servi pour composer le Livre de la Genèse. Książka najczęściej nazywana była po prostu Conjectures.. Francuz wydał go anonimowo mając już 70 lat i z poważnymi wątpliwościami odnośnie tego, czy w ogóle powinien być on przedstawiony szerokiej publiczności. Miał świadomość tego, że jego treść jest kontrowersyjna i może spowodować duchowe rozterki wśród czytelników. Ostatecznie jednak, po zasięgnięciu rady zaufanej osoby, zdecydował się na publikację mając nadzieję, że nie tyle podważy w niej wiarę niektórych, lecz raczej obroni Pięcioksiąg przed krytykami negującymi jego boskie pochodzenie, takimi jak Spinoza czy też Simon2Edward MacQueen Gray, Old Testament Criticism. Its Rise and Progress, New York and London 1923, s. 129-131.. Powtórzył się więc poprzedni schemat – Simon pisząc swoje dzieło chciał bronić Biblii, choć wiem jak absurdalnie to brzmi, natomiast Astruc miał zamiar wystąpić przeciwko atakującym ją sceptykom, takim jak Spinoza czy też sam Simon właśnie3Scott W. Hahn and Jeffrey L. Morrow, Modern Biblical Criticism as a Tool of Statecraft (1700–1900), Steubenville, OH, 2020), s. 109-110.. W obu przypadkach kończyło się to katastrofą.
Astruc wierzył, że co prawda Mojżesz nie był autorem całości Pięcioksięgu, lecz na pewno większej jego części, do której zaliczyć możemy trzy ostatnie Księgi oraz część drugiej. Jego zdaniem jednak, oczywistym jest, że nie mógł pamiętać wydarzeń, które miały miejsce setki i tysiące lat przed nim – stworzenia, upadku w raju, czy też historii patriarchów. skompilował go na podstawie albo ustnych relacji, albo pisemnych narracji. W swym wyborze wydarzeń, które spisał był „oświecony w szczególny sposób” oraz „natchniony”4Edward MacQueen Gray, Old Testament Criticism. Its Rise and Progress, New York and London 1923, s. 133. Edward Gray cytuje bardzo obszernie fragmenty dzieła Astruca, do którego nie dotarłem. Jednak przytoczenia, których dokonuję pochodzą właśnie z tych cytatów zawartych w książce Gray’a.. Francuz przyznaje, że bardziej przekonujące w jego opinii jest posiadanie przez Mojżesza „starożytnych zapisów zawierających historię jego przodków od stworzenia świata”5 Zapisy te nazwał mémoires. Zob. Michael C. Legaspi. The Death of Scripture and the Rise of Biblical Studies, Oxford 2010, Kindle Edition, s. 136, historię, która przetrwała w zapisanych częściach, skompilowanych przez Mojżesza6Edward MacQueen Gray, Old Testament Criticism. Its Rise and Progress, New York and London 1923, s. 135.. Jakie przesłanki skłoniły Astruca do takiej opinii?
Pierwsza z nich związana jest z powtórzeniami w opisach Księgi Rodzaju. Astruc przytacza dwie narracje o stworzeniu świata, dostrzega, że „historia potopu jest opowiedziana dwukrotnie, a nawet trzykrotnie” oraz ogólnie stwierdza o istnieniu „kilku innych takich przypadków”7Tamże.. To wszystko skłania go do wniosku o różnych równoległych źródłach, z których miał korzystać Mojżesz. Nie chcąc pominąć żadnego z nich wstawił je wszystkie w miejscach, które uznał za stosowne. Jak pokazała jednak przyszłość, wniosek Astruca był zdecydowanie nieuzasadniony. Późniejsze badania literatury hebrajskiej, a także autorów z okolicznych narodów pokazały, że powtórzenia czy też opisywanie podobnych do siebie historii (tzw. „dublety”), były częstym zabiegiem retorycznym stosowanym przez pisarzy tamtego okresu. Więcej informacji na ten temat podam w dalszej części pracy, gdy będę omawiał ten właśnie rodzaj argumentów przytaczanych przez zwolenników hipotezy dokumentów. W tym miejscu przytoczę jedynie wypowiedź Rogera N. Whybray’a, skądinąd znanego liberalnego krytyka, który omawiając tę kwestię stwierdza:
„Powtarzanie w narracjach jest w rzeczywistości narzędziem literackim, które można znaleźć w literaturze wielu rodzajów i jest szczególnie powszechne w literaturach starożytnego Bliskiego Wschodu”8R. N. Whybray, The Making of the Pentateuch: A Methodological Study, vol. 53, w: Journal for the Study of the Old Testament Supplement Series, Sheffield 1994, s. 81..
Drugi argument Astruca9Astruc w rzeczywistości przedstawia cztery założenia. Oprócz przedstawionych wyżej dwóch moim zdaniem najważniejszych, zauważa jeszcze, że a) kryterium boskich imion może być stosowane jedynie w pierwszych dwóch rozdziałach, oraz: b) brak chronologicznego uporządkowania narracji w Księdze Rodzaju. Zob. Edward J. Young, An Introduction to the Old Testament, Grand Rapids, MI, 1977, s. 119. powiązany był z imionami Boga. Zauważył on, że czasami Stwórca określany jest terminem Elohim, czasami zaś używany jest w stosunku do niego tetragram JHWH. Astruc przyznał, że można z tego wyciągnąć wniosek, iż to zróżnicowanie wyszło spod pióra samego Mojżesza i spowodowane było chęcią „zróżnicowania stylu” przez tego ostatniego. Jednak w doszedł do dość zaskakującego wniosku, że taka interpretacja byłaby niewłaściwa i zakładałaby „niedbalstwo” Mojżesza”, oraz „błąd, którego nie popełnił żaden inny pisarz”10Edward MacQueen Gray, Old Testament Criticism. Its Rise and Progress, New York and London 1923, s. 137.. Oczywiście i w tym przypadku tezy Astruca są zwyczajnie niedorzeczne bowiem tego rodzaju wymienne stosowanie terminów Elohim oraz JHWH oraz łączenie ich razem jest stosowane w Biblii, co również szerzej będę poruszał w części apologetycznej tej książki, a poniższy komentarz przytaczanego już Whybray’a niech posłuży jedynie jako przykład negacji wniosków Astruca:
„Wykorzystanie i rozmieszczenie imion Jahwe i Elohim (oraz innych imion boskich) w pozostałej części Starego Testamentu zostało szczegółowo zbadane przez Cassuto i Segala. Istotne dla niniejszego opracowania jest wykazanie przez Segala, że różni autorzy tekstów biblijnych, w których nie ma mowy o wielości źródeł dokumentacyjnych, używają imion Jahwe i Elohim zamiennie. Na przykład w krótkiej narracji z Księgi Jonasza (4:1–11), gdzie nie ma wyraźnego powodu do stosowania naprzemiennych form, takiego jak włączenie wypowiedzi osoby niebędącej wyznawcą Jahwe, autor odnosi się do Boga za pomocą co najmniej czterech imion: Jahwe, Jahwe-Elohim, Elohim i ha-Elohim. Alternatywne formmy Jahwe i Elohim można również znaleźć w księgach historycznych”11R. N. Whybray, The Making of the Pentateuch: A Methodological Study, vol. 53, w: Journal for the Study of the Old Testament Supplement Series, Sheffield 1994), s. 67..
Chcąc dokonać dekompozycji i odkryć źródła, z których korzystał Mojżesz Astruc podzielił tekst Księgi Rodzaju na 4 kolumny. W pierwszej umieścił fragmenty, które mówią o o Bogu jako o Elohim, w drugiej znajdowały się teksty nazywające Boga JHWH, w trzeciej zawarł powtórzenia występujące w tekście12Edward MacQueen Gray, Old Testament Criticism. Its Rise and Progress, New York and London 1923, s. 138-139., w czwartej zaś coś, co Harrison nazwał “nieizraelskim materiałem z różnych źródeł”13R. K. Harrison, Introduction to the Old Testament, Grand Rapids, MI, 1969, s. 12.. Poniżej wklejam screen z książki Grey’a ilustrujący podział dokonany przez Astruca:14Edward MacQueen Gray, Old Testament Criticism. Its Rise and Progress, New York and London 1923, s. 140-141.
Co ciekawe, zdaniem Astruca Mojżesz zapisał pierwotnie swoją pracę w formie kolumnowej, a późniejszy kopista połączył to i błędnie pomieszał w jednym dokumencie15Walter C. Kaiser, The Old Testament Documents: Are They Reliable & Relevant?, Downers Grove, IL, s. 134.. Jeszcze ciekawsze jest to, że z czasem Francuz dostrzegł w Księdze Rodzaju kolejne fragmenty, które odróżnił od pozostałych, mnożąc tym samym liczbę źródeł16 Edward Young doliczył się ich trzynastu. Zob: Edward J. Young, An Introduction to the Old Testament. Grand Rapids, MI, 1977, s. 120..
Zdaniem wielu badaczy, praca Astruca stanowiła prawdziwy przełom w historii krytyki źródeł, a sam Astruc został uznany za „ojca hipotezy dokumentów”17Umberto Cassuto, The Documentary Hypothesis, VARDA BOOKS, Kindle Edition, s. 10. i założyciela tej szkoły, mającej wkrótce obrócić w proch wiarę wielu chrześcijan w mojżeszowe autorstwo Tory. Jak celnie zauważył Gleason Archer dzięki pracy francuskiego medyka świat naukowy uzyskał „pierwsze podstawowe założenie hipotezy dokumentów: kryterium imion boskich”18Gleason Archer Jr., A Survey of Old Testament Introduction, 3rd. ed., Chicago 1994, s. 90.. I choć nieco wcześniej podobną do Astruca tezę wysunął w 1711 roku Henning B. Wetter19Edward J. Young, An Introduction to the Old Testament, Grand Rapids, MI, 1977, s. 118., to jednak zazwyczaj temu pierwszemu przyznawana jest główna rola w tym spektaklu. Od jego czasów dla ówczesnych liberalnych uczonych kryterium to stało się podstawą wyodrębniania dokumentów źródłowych Pięcioksięgu. Można śmiało powiedzieć, że na tym kryterium zbudowana została hipoteza dokumentów, i na ironię zakrawa fakt, że jakiś czas później zasady tego kryterium zostały zakwestionowane przez ten sam obóz uczonych.
Praca Astruca początkowo nie spotkała się ze zbyt wielkim zainteresowaniem, a jeśli już to z krytyką. Być może dlatego, że jej celem była generalnie obrona Mojżeszowego autorstwa. Na ironię bowiem zakrawa fakt, że Astruc uważał Mojżesza za redaktora i kompilatora źródeł, z których korzystał, oraz głównego autora Pięcioksięgu20Eugene H. Merrill, The Development of the Historical Critical Method, w: The World and the Word: An Introduction to the Old Testament, Nashville, TN, 2011, s. 136 .. Jego praca miała dać odpór takim osobom jak omawiany wcześniej Spinoza, owiany złą sławą sceptyk jawnie stający w opozycji do biblijnego judaizmu oraz chrześcijaństwa. Astruc nie został jednak zapomniany. Osobą, która dała „drugie życie” jego dziełu był niemiecki biblista Johann Gotfrid Eichhorn, wspominając w swym Einleitung in das Alte Testament kryteria przedstawione przez Astruca, rozszerzając je przy tym i uzupełniając21Victor P. Hamilton, The Book of Genesis, Chapters 1–17, Grand Rapids, MI, 1990), s. 13.. To z nim zapoznamy się w dalszej części.
Przypisy
1 Tytuł francuskiego oryginału: Conjectures sur les Mémoires originaux dont il paroit que Moyse s’est servi pour composer le Livre de la Genèse. Książka najczęściej nazywana była po prostu Conjectures.
2 Edward MacQueen Gray, Old Testament Criticism. Its Rise and Progress, New York and London 1923, s. 129-131.
3 Scott W. Hahn and Jeffrey L. Morrow, Modern Biblical Criticism as a Tool of Statecraft (1700–1900), Steubenville, OH, 2020), s. 109-110.
4 Edward MacQueen Gray, Old Testament Criticism. Its Rise and Progress, New York and London 1923, s. 133. Edward Gray cytuje bardzo obszernie fragmenty dzieła Astruca, do którego nie dotarłem. Jednak przytoczenia, których dokonuję pochodzą właśnie z tych cytatów zawartych w książce Gray’a.
5 Zapisy te nazwał mémoires. Zob. Michael C. Legaspi. The Death of Scripture and the Rise of Biblical Studies, Oxford 2010, Kindle Edition, s. 136
6 Edward MacQueen Gray, Old Testament Criticism. Its Rise and Progress, New York and London 1923, s. 135.
7 Tamże.
8 R. N. Whybray, The Making of the Pentateuch: A Methodological Study, vol. 53, w: Journal for the Study of the Old Testament Supplement Series, Sheffield 1994, s. 81.
9 Astruc w rzeczywistości przedstawia cztery założenia. Oprócz przedstawionych wyżej dwóch moim zdaniem najważniejszych, zauważa jeszcze, że a) kryterium boskich imion może być stosowane jedynie w pierwszych dwóch rozdziałach, oraz: b) brak chronologicznego uporządkowania narracji w Księdze Rodzaju. Zob. Edward J. Young, An Introduction to the Old Testament, Grand Rapids, MI, 1977, s. 119.
10 Edward MacQueen Gray, Old Testament Criticism. Its Rise and Progress, New York and London 1923, s. 137.
11 R. N. Whybray, The Making of the Pentateuch: A Methodological Study, vol. 53, w: Journal for the Study of the Old Testament Supplement Series, Sheffield 1994), s. 67.
12 Edward MacQueen Gray, Old Testament Criticism. Its Rise and Progress, New York and London 1923, s. 138-139.
13 R. K. Harrison, Introduction to the Old Testament, Grand Rapids, MI, 1969, s. 12.
14 Edward MacQueen Gray, Old Testament Criticism. Its Rise and Progress, New York and London 1923, s. 140-141.
15 Walter C. Kaiser, The Old Testament Documents: Are They Reliable & Relevant?, Downers Grove, IL, s. 134.
16 Edward Young doliczył się ich trzynastu. Zob: Edward J. Young, An Introduction to the Old Testament. Grand Rapids, MI, 1977, s. 120.
17 Umberto Cassuto, The Documentary Hypothesis, VARDA BOOKS, Kindle Edition, s. 10.
18 Gleason Archer Jr., A Survey of Old Testament Introduction, 3rd. ed., Chicago 1994, s. 90.
19 Edward J. Young, An Introduction to the Old Testament, Grand Rapids, MI, 1977, s. 118.
20 Eugene H. Merrill, The Development of the Historical Critical Method, w: The World and the Word: An Introduction to the Old Testament, Nashville, TN, 2011, s. 136 .
21 Victor P. Hamilton, The Book of Genesis, Chapters 1–17, Grand Rapids, MI, 1990), s. 13.
Link do następnej części: Michaelis krytykuje Astruca
Dziękuję za przeczytanie artykułu. Jeśli chcesz się ze mną podzielić spostrzeżeniami, możesz to uczynić za pośrednictwem formularza, który znajduje się w górnym menu w zakładce: KONTAKT.
